Contacteer ons
Terug naar alle berichten

Xirius Climate Week – Juridische adaptatieplannen voor dynamische gezondheidssystemen na heetste zomer ooit

Deze week organiseert Xirius Public een Climate Week in het kader van COP31, de jaarlijkse klimaatconferentie van de Verenigde Naties die momenteel plaatsvindt in Antalya, Turkije (9-20 november). In een reeks blogposts belichten onze advocaten enkele van de thema’s die op de conferentie centraal staan. In een eerste blogpost gaven we algemene achtergrond bij COP31. In deze blogpost zoomen we in op het actiepunt “Dynamic and Resilient Health Systems” en meer bepaald het Europese en Belgische regelgevend kader rond klimaatweerbaarheid.

De hete zomer van 2026 maakt duidelijk dat klimaatverandering niet alleen een milieuprobleem is maar ook een ernstige bedreiging vormt voor de volksgezondheid. Één van de agendapunten op de COP is de vraag hoe overheden hun gezondheidszorg kunnen voorbereiden op steeds extremere weersomstandigheden.[1]

In aanloop naar de COP heeft de Europese Commissie op 27 oktober 2026 een nieuw “Climate Resilience Framework” aangekondigd, met het oog op een zogenaamd beter voorbereid en betere beschermd Europa.[2] Ook in België gaan stemmen op om een vernieuwd en geïntegreerd hitteplan uit te werken, gebaseerd op de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie.[3] Volstaat de bestaande Europese en Belgische regelgeving als juridisch kader om de bevolking op afdoende wijze te beschermen tegen toekomstige hittegolven? In deze blogpost wordt het bestaande regelgevend kader om zich tegen toekomstige hittegolven te wapenen onder de loep genomen.

Hetere hittegolven: een groeiende bedreiging voor de volksgezondheid

Uit cijfers blijkt dat er in België tussen 18 juni en 16 augustus 2026 in totaal 2.945 meer mensen overleden dan normaal. Onderzoekers van de VUB stelden bovendien vast dat 56% van de 1.181 sterfgevallen tijdens de eerste hittegolf van de zomer van 2026 niet zouden hebben plaatsgevonden zonder door de mens veroorzaakte klimaatverandering.[4]

Deze cijfers tonen de ernstige gevolgen van extreme hitte op de volksgezondheid, zeker wanneer er ook rekening wordt gehouden met de indirecte gevolgen van hittegolven. Denk daarbij aan de overbelasting van de gezondheidsdiensten, verhoogde risico’s op ongevallen en de verstoring van verschillende essentiële diensten zoals transport.[5]

De vooruitzichten zijn bovendien niet rooskleurig. Volgens de aangeleverde Vlaamse en Waalse klimaatprojecties kan het aantal hittegolfdagen bij een mondiale opwarming van 3 °C minstens verdrievoudigen.[6] Een toekomstbestendig gezondheidssysteem moet daarom niet alleen reageren wanneer een crisis zich voordoet, maar ook risico’s vooraf inschatten, kwetsbare personen beschermen en zich voortdurend aanpassen aan veranderende klimaatomstandigheden.

Het bestaande Europese en Belgische regelgevende kader

Op 27 oktober 2026 publiceerde de Europese Commissie haar voorstel voor een verordening tot vaststelling van een kader ter versterking van de klimaatweerbaarheid.[7] Dat voorstel bouwt voort op de Europese klimaatwet en de Europese adaptatiestrategie van 2021. Waar de bestaande beleidsarchitectuur al inzet op aanpassing aan de gevolgen van klimaatverandering, wil de Commissie vooral de samenhang, uitvoering en opvolging van het klimaatrisicobeheer verbeteren.[8]

Het voorstel introduceert daarvoor verschillende instrumenten:

  • Een gemeenschappelijk referentietraject voor de mondiale opwarming, dat als uitgangspunt moet dienen voor klimaatrisicobeoordelingen, beleidsbeslissingen en investeringen.[9]
  • Een duidelijkere identificatie van de verantwoordelijke overheden en beleidsactoren voor specifieke klimaatrisico’s.[10]
  • Vijfjaarlijkse en verbeterde klimaatrisicobeoordelingen.[11]
  • Strategische klimaatweerbaarheidsplannen op Europees en nationaal niveau.[12]
  • Monitoring en indicatoren om de vooruitgang in de versterking van de klimaatweerbaarheid op te volgen.[13]

De achterliggende gedachte is juridisch relevant. De Europese Commissie stelde in een evaluatie van 2023 namelijk vast dat de bestaande nationale adaptatiekaders vaak wel bestaan, maar dat de operationalisering ervan tekortschiet.[14] De maatregelen zijn versnipperd, verantwoordelijkheden zijn niet altijd duidelijk en de uitvoering ervan kent niet hetzelfde tempo als de toenemende klimaatrisico’s.  

Het voorstel probeert die tekortkomingen aan te pakken door klimaatweerbaarheid systematischer te integreren in het overheidsbeleid en de besluitvorming over investeringen. Bovendien bevat het voorstel een algemeen kader voor klimaatweerbaarheid. De meerwaarde voor de volksgezondheid zal bijgevolg in belangrijke mate afhangen van de wijze waarop de algemene verplichtingen worden vertaald naar concrete sectorale maatregelen. De uiteindelijke verplichtingen zullen evenwel afhangen van de definitieve tekst, de verdere wetgevingsprocedure en de toepasselijke termijnen.

Daarnaast biedt de WHO-factsheet “Heat and health”[15], bijgewerkt op 31 juli 2026, een bruikbaar inhoudelijk toetsingskader. De wereldgezondheidsorganisatie benadrukt dat hittegezondheidsrisico’s voorspelbaar en grotendeels vermijdbaar zijn, op voorwaarde dat overheden tijdig en gecoördineerd optreden.

De WHO wijst daarbij onder meer op hitteactieplannen, waarschuwingssystemen, gezondheidsrisicobeoordelingen, bescherming van kwetsbare groepen en noodplanning. Ook wordt benadrukt dat gezondheidsinstellingen en andere voorzieningen waar kwetsbare personen verblijven bijzondere aandacht verdienen.

Daarbij moet worden opgemerkt dat de aanbevelingen niet op zichzelf juridisch bindende verplichtingen voor België met zich meebrengen. Ze vormen wel een gezaghebbend wetenschappelijk en beleidsmatig referentiekader om te beoordelen of de nationale maatregelen voldoende zijn om de risico’s effectief te beheersen.

Ook België heeft verschillende adaptatie-instrumenten ontwikkeld. Het Nationaal Adaptatieplan, goedgekeurd in 2017, had betrekking op een periode die in 2020 afliep. Een geactualiseerd nationaal plan, afgestemd op de Europese ontwikkelingen, is daarom van belang.

In maart 2023 keurde de federale regering het plan “Naar een klimaatbestendige samenleving in 2050 – Federale adaptatiemaatregelen 2023-2026” goed.[16] Ook op Vlaams niveau werd een geïntegreerd “Vlaams Klimaatadaptatieplan 2030” uitgewerkt, met het oog op een klimaatbestendig Vlaanderen tegen 2050.[17]

Een verdere stap volgde in juli 2026, toen de federale regering de ontwikkeling van een Belgisch “Heat-Health Preparedness & Response Plan” binnen de Beglische Nationale Risicoanalyse goedkeurde.[18] Het Nationaal Crisiscentrum neemt daarbij een coördinerende rol op en brengt de bestaande maatregelen en verantwoordelijkheden in kaart. Ook werd aangekondigd dat tegen de zomer van 2027 een interfederaal multisectoraal hitte- en gezondheidsplan zou worden opgesteld.[19]

Deze initiatieven zijn belangrijk, maar hun werkelijke waarde zal afhangen van de uitvoering, de onderlinge afstemming en de mate waarin ze tot concrete beschermingsmaatregelen leiden.

Besluit

De zomer van 2026 onderstreept de urgentie van een klimaatbestendige gezondheidszorg. België heeft belangrijke stappen gezet, maar staat voor de uitdaging om bestaande initiatieven om te zetten in een samenhangend, operationeel en voortdurend verbeterend systeem.

De COP31-agenda voor gezondheidssystemen legt de nadruk op klimaatweerbaarheid, voorbereiding, samenwerking en de uitvoering van gezondheidsmaatregelen. Deze agenda sluit aan bij de WHO-aanbevelingen en bij de Europese ambitie om klimaatrisico’s structureler te beheren. Voor België schuilt de uitdaging erin om deze beleidsambities tijdig te vertalen naar concrete maatregelen, duidelijke verantwoordelijkheden, voldoende financiering en controleerbare doelstellingen.


[1] COP31, “Dynamic and Resilient Health Systems”, https://cop31.tr/action-plan/health-systems (geraadpleegd op 2 november 2026).

[2] ITKONEN A-K, “Commission presents Climate Resilienc Framework for a better prepared and protected Europe”, Press Corner 27 oktober 2026, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_26_2244 (geraadpleegd op 2 november 2026).

[3] FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen, Leefmilieu, “Hittegolf 2026: IMC Volksgezondheid trekt lessen en versterkt de voorbereiding op toekomstige hittegolven”, 8 juli 2026, https://www.health.belgium.be/nl/nieuws/2026-7-hittegolf-2026-imc-volksgezondheid-trekt-lessen-versterkt-voorbereiding-toekomstige-hittegolven (geraadpleegd op 2 november 2026).

[4] SLEYPEN M. e.a., “Anthropogenic climate change more than doubled heat-related deaths during the June 2026 heatwave in Belgium”, 16 oktober 2026, DOI:  10.5281/zenodo.23417363; SLEYPEN M., “Klimaatverandering verdubbelde het aantal hittedoden in België tijdens de hittegolf van juni 2026, VUBPress 20 oktober 2016, https://press.vub.ac.be/klimaatverandering-verdubbelde-het-aantal-hittedoden-in-belgie-tijdens-de-hittegolf-van-juni-2026 (geraadpleegd op 2 november 2026).

[5] X., “Herstelfase na Hitte-Ozon-gezondheidscrisis zomer 2026: Advies van de RMG met de basisprincipes voor een geïntegreerd Belgisch Heat-Health Preparedness & Response Plan 2027”, https://www.health.belgium.be/sites/default/files/media/files/2026-09/herstelfase_na_hitte-ozon-gezondheidscrisis_zomer_2026_advies_rmg.pdf (geraadpleegd op 2 november 2026).

[6] CERAC, “Risk to human health due to heat stress”,  november 2025, https://www.cerac.be/sites/default/files/media/files/2025-11/Gezondheid/EN/Onepager/cerac_bcra_onepager_4_heat-stress_v2.pdf (geraadpleegd op 2 november 2026).

[7] Proposal for a REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL establishing a framework to enhance climate resilience and amending Regulation (EU) 2018/1999 (European Climate Resilience Law). (Hierna: Voorstel Europse wet inzake klimaatbestendigheid)

[8] Voorstel Europse wet inzake klimaatbestendigheid, p. 3.

[9] Art. 3 Voorstel Europse wet inzake klimaatbestendigheid.

[10] Rechtsoverweging 10 Voorstel Europse wet inzake klimaatbestendigheid.

[11] Art. 5 Voorstel Europse wet inzake klimaatbestendigheid.

[12] Art. 11 Voorstel Europse wet inzake klimaatbestendigheid.

[13] Annex IV Voorstel Europse wet inzake klimaatbestendigheid.

[14] Voorstel Europse wet inzake klimaatbestendigheid, p. 2.

[15] WHO, “Heath and health”, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-heat-and-health (geraadpleegd op 2 november 2026).

[16] FEDERALE WERKGROEP ADAPTATIE, “Naar een klimaatbestendige samenleving in 2050”, https://www.adapt2climate.be/wp-content/uploads/2023/03/Naar-een-klimaatbestendige-samenleving-in-2050-federale-adaptatiemaatregelen-2023-2026.pdf.

[17] DEPARTEMENT OMGEVING, “Vlaams Klimaatadaptatieplan”,  https://omgeving.vlaanderen.be/nl/klimaat-en-milieu/klimaat/vlaams-klimaatadaptatieplan (geraadpleegd op 2 november 2026).

[18] X., “Herstelfase na Hitte-Ozon-gezondheidscrisis zomer 2026: Advies van de RMG met de basisprincipes voor een geïntegreerd Belgisch Heat-Health Preparedness & Response Plan 2027”, https://www.health.belgium.be/sites/default/files/media/files/2026-09/herstelfase_na_hitte-ozon-gezondheidscrisis_zomer_2026_advies_rmg.pdf (geraadpleegd op 2 november 2026); NATIONAAL CRISISCENTRUM, “Nationale risicoanalyse”, https://crisiscentrum.be/nl/wat-doet-het-nationaal-crisiscentrum/risicoanalyse-bescherming-van-kritieke-infrastructuren-0 (geraadpleegd op 2 november 2026).

[19] DE SPECIALIST, “Een interfederaal “hitte en gezondheid”-plan aangekondigd voor de zomer van 2027”, 18 juli 2026, https://www.despecialist.eu/nl/nieuws/een-interfederaal-hitte-en-gezondheid-plan-aangekondigd-voor-de-zomer-van-2027.html (geraadpleegd op 2 november 2026).