Xirius Climate Week – Burgerparticipatie in het Brussels streven naar klimaatneutraliteit: een beknopte stand van zaken

Deze week organiseert Xirius Public een Climate Week in het kader van COP31, de jaarlijkse klimaatconferentie van de Verenigde Naties die momenteel plaatsvindt in Antalya, Turkije (9-20 november). In een reeks blogposts belichten onze advocaten enkele van de thema’s die op de conferentie centraal staan. In een eerste blogpost gaven we algemene achtergrond bij COP31. In deze blogpost zoomen we in op het een thema die aanknopingspunten vindt bij twee actiepunten: “Climate-Resilient Cities” en “Food Security”.

Participatie verankerd in de regelgeving.

In de Algemene Beleidsverklaring van 19 juli 2019 stelde de Brusselse Regering Vervoort dat zij zou inzetten op burgerparticipatie in het kader van de doelstelling om tegen 2050 een klimaatneutrale samenleving te realiseren. Het engagement luidde als volgt:

“Een oplossing is pas mogelijk als zij gebaseerd gedeeld en gedragen is door de Brusselaars. Daarom zal de Regering samen met Brusselse burgers, de economische, sociale en institutionele spelers, de initiatieven die werken rond transitie en de plaatselijke besturen een maatschappelijk debat opstarten over de visie om van Brussel tegen 2050 een “koolstofarme” stad te maken.”[1]

Aan dat engagement werd gevolg gegeven met de oprichting van een Burgerraad voor het Klimaat in november 2022. De organisatie en doelstelling van de Burgerraad wordt geregeld in artikel 1.5.2. van het Brussels Wetboek van Lucht, Klimaat en Energiebeheersing, ingevoegd met een ordonnantie van 7 maart 2024. [2]

De doelstelling van de Burgerraad bestaat eruit een rapport uit te werken dat een langetermijnvisie bevat en aanbevelingen op korte en middellange termijn om deze visie te realiseren.

De Raad bestaat uit honderd burgers die worden geloot, rekening houdende met hun geslacht, taal, leeftijd en geografische spreiding, maar ook een sociaaleconomische mix wordt gegarandeerd.

De Raad komt samen per cyclus (thema) en bezorgt na afloop van elke cyclus een rapport. Tijdens de cyclus beraadslagen de burgers gedurende een periode van drie tot zes maanden. Een deel van de geselecteerde burgers volgt de antwoorden op die worden gegeven aan het rapport gedurende een periode van twaalf tot vijftien maanden.

Werkzaamheden van de Burgerraad.

Tot op heden heeft de Burgerraad drie beraadslagingscycli doorlopen; een vierde cyclus wordt momenteel afgetrapt. De beraadslagingen handel(d)en over de volgende thema’s:

• Cyclus 1 (3 februari 2023 – 31 mei 2024) – Leefomgeving: Hoe wonen in de stad om de klimaatuitdagingen tegen 2050 het hoofd te bieden? Welke maatregelen moeten worden genomen om ervoor te zorgen dat de leefomgeving van goede kwaliteit, betaalbaar en in respect met het milieu kan zijn en dat iedereen er in waardigheid kan leven?

• Cyclus 2 (18 oktober 2023 – 21 april 2024) – Voeding: Hoe zorgen we ervoor dat alle Brusselaars kunnen overschakelen naar een meer duurzame en kwalitatieve voeding tegen 2050?

• Cyclus 3 (29 september 2024 – 30 september 2026) – Consumptie: Welke rol moeten delen en samenwerken spelen in onze consumptie- en productiewijzen in Brussel in 2050 om de uitdagingen van de klimaatverandering aan te gaan?

• Cyclus 4 (vanaf 10 oktober 2026) – Verantwoord digitaal: over een klimaatverantwoorde uitrol van de digitalisering.

De Permanente Burgerraad voor het Klimaat heeft zich dus al uitgebreid gebogen over een aantal relevante beleidsthema’s in het kader van de klimaattransitie.

De nieuwe Brusselse Regering heeft bovendien al aangegeven de burgerparticipatie te willen verderzetten:  

“Brussel zal resoluut zijn bijdrage leveren aan de doelstellingen van de Green Deal, het Klimaatakkoord van Parijs en de Europese verordening tot vaststelling van een kader voor de verwezenlijking van klimaatneutraliteit. Daartoe zal de regering de Brusselse bevolking geregeld bij zijn klimaatbeleid betrekken, hoofdzakelijk via de Burgerraad voor het Klimaat.”.[3]

Het heeft er aldus alle schijn van dat de Permanente Burgerraad voor het Klimaat minstens in de huidige legislatuur haar activiteiten zal kunnen verderzetten.

De Climate Week vormt dan ook een uitgelezen moment om de werkelijke meerwaarde van die burgerraad, vier jaar na haar oprichting te identificeren en te beoordelen.

Realisaties van de Burgerraad.

Burgerparticipatie valt uiteraard toe te juichen. Op juridische niveau wordt die participatie evenwel pas echt interessant wanneer die zich vertaalt in tastbare (al dan niet juridisch bindende) (beleids)instrumenten.

Wat dat betreft, voorziet de regelgeving erin dat de Permanente Burgerraad voor het Klimaat tijdens elke cyclus een verslag opstelt, waarin zij aanbevelingen formuleert waar de overheid dan mee aan de slag kan. De Burgerraad heeft dit reeds driemaal gedaan, met name met betrekking tot de thema’s leefomgeving, voeding en consumptie.[4]

Met dat verslag gaan administratie en beleidsbepalers vervolgens aan de slag. Van de regering wordt verwacht dat ze binnen drie maanden een eerste reactie geeft en binnen twaalf maanden een tweede. Een opvolgingscomité, bestaande uit tien leden van de raad die op vrijwillige basis worden geloot, houdt gedurende een jaar toezicht op de maatregelen van de regering en vergadert twee keer met de ministers.

Inmiddels heeft de regering haar tweede, definitieve antwoord gegeven op de aanbevelingen die geformuleerd werden ten gevolge van de eerste beraadslagingscyclus. Met betrekking tot de tweede en derde cycli heeft de regering haar eerste reactie gegeven.

Deze reacties zijn opgenomen in vrij uitgebreide verslagen[5], waarin voor elke geformuleerde aanbeveling wordt toegelicht of en hoe er naar die aanbeveling wordt gehandeld. Nu eens wordt er verwezen naar reeds bestaande initiatieven, dan weer wordt toegelicht dat de aanbeveling verdere analyse behoeft of zal worden geïncorporeerd in beleidsvisies. Uitzonderlijk wordt ook gewezen op bevoegdheidsbeletsels.

De lectuur van de antwoorden van de regering leert dat de aanbevelingen van de Burgerraad zelden meteen tot nieuwe concrete maatregelen leiden. Vaak wordt verwezen naar reeds in uitvoering zijnde maatregelen, die raken aan de doelstelling die de Burgerraad met de aanbeveling beoogt. In een groot aantal gevallen wordt ook gewezen op de noodzaak om bepaalde aanbevelingen verder te analyseren, hetgeen de zaken op de lange baan schuift. Dit is des te meer het geval wanneer er na verkiezingen jarenlang geen nieuwe Brusselse meerderheid wordt gevonden. Er is immers een verschil tussen (vrijblijvend) een aanbeveling formuleren en een maatregel ontwerpen die dient te beantwoorden aan een (grond)wettig en reglementair kader en bovendien budgettair inpasbaar is.

Vier jaar na de oprichting van de Permanente Burgerraad voor het Klimaat lijkt de toegevoegde waarde ervan dan ook vooral gelegen te zijn in de publicatie van de antwoorden van de regering. Zij bevatten immers informatie die op laagdrempelige wijze wordt voorgesteld, over tal van bestaande maatregelen (bijvoorbeeld gesubsidieerde activiteiten, of de hervorming van bestaande wetgeving), en waarvan de Brusselse burger in veel gevallen niet op de hoogte is. Zij bieden ook een inzicht in mogelijke toekomstige maatregelen en de eraan ten grondslag liggende gedachte.

De burgerparticipatie die zo in 2022 op gang is getrapt, biedt zeker het voordeel dat zij de afstand tussen burger en beleidsvoerders verkleint, en burgers wel degelijk de mogelijkheid biedt om enigszins te wegen op dat beleid, minstens te begrijpen waarom sommige aanbevelingen moeilijk inpasbaar zijn.

Op concrete maatregelen (in de vorm van wetgeving of bestuurlijk handelen) die echt rechtstreeks voortspruiten uit de aanbevelingen van de Burgerraad (en die dus de fase van de interne analyse en opportuniteitsafweging doorstaan hebben) blijft het vooralsnog wel wachten. Daarvoor staat de burgerparticipatie die is geïnstitutionaliseerd op basis van artikel 1.5.2 van het Brussels Wetboek van Lucht, Klimaat en Energiebeheersing misschien nog net te veel in haar kinderschoenen.

---

[1] Gemeenschappelijke algemene beleidsverklaring van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering en het Verenigd College van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie – Regeerperiode 2019-2024, 18 juli 2019, blz. 3.

[2] Art. 8 Ord. van 7 maart 2024 tot wijziging van de ordonnantie van 2 mei 2013 houdende het Brussels Wetboek van Lucht, Klimaat en Energiebeheersing met het oog op de implementatie van de strategie voor de renovatie van de gebouwen, BS 22 maart 2024.

[3] Regeerakkoord van de Brusselse Regering, 13 februari 2026, blz. 19.

[4] Raadpleegbaar op https://www.klimaatraad.brussels/homepage-acc-nl/cyclus/.

[5] Raadpleegbaar op https://www.klimaatraad.brussels/homepage-acc-nl/cyclus/.