Xirius Climate Week – Duurzame gebouwen als bouwstenen van klimaatbestendige steden
Deze week organiseert Xirius Public een Climate Week in het kader van COP31, de jaarlijkse klimaatconferentie van de Verenigde Naties die momenteel plaatsvindt in Antalya, Turkije (9-20 november). In een reeks blogposts belichten onze advocaten enkele van de thema’s die op de conferentie centraal staan. In een eerste blogpost gaven we algemene achtergrond bij COP31. In deze blogpost zoomen we in op het actiepunt “Climate-Resilient Cities” en de rol van de gebouwensector in de klimaattransitie.
Klimaatbestendige steden: een dubbele uitdaging
Steden nemen een centrale plaats in binnen het klimaatdebat. Ze zijn verantwoordelijk voor ongeveer 70% van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen en worden tegelijk steeds vaker geconfronteerd met hittegolven, droogte en overstromingen. Daarom staat de themadag ‘Climate-Resilient Cities’ op COP31 een dubbele uitdaging centraal: steden moeten enerzijds hun uitstoot drastisch verminderen (klimaatmitigatie) en anderzijds zich aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering (klimaatadaptatie).[1]
Een belangrijk initiatief in verband met mitigatie is de ‘Antalya Compact for Energy Efficient Buildings’, een internationaal beleidskader en vrijwillig engagement gelanceerd door het Turkse COP31-voorzitterschap en de Global Alliance for Buildings and Construction (GlobalABC). De compact streeft naar een vermindering van de operationele energie-intensiteit van het mondiale gebouwenbestand met minstens 25% tegen 2035 ten opzichte van 2020. Daarnaast wordt ingezet op de verdere elektrificatie van gebouwen, in het bijzonder voor verwarming, koeling en andere energiediensten.[2]
De Compact vertrekt daarbij vanuit een levenscyclusbenadering (“whole-life-approach”), waarbij de duurzaamheid van gebouwen wordt beoordeeld over hun volledige levensduur, van de nodige grondstoffen en bouwmaterialen tot renovatie, hergebruik en afbraak. Ook wordt aandacht besteed aan betaalbaarheid en sociale rechtvaardigheid: energie-efficiënte gebouwen moeten niet alleen duurzamer zijn, maar ook bijdragen aan betaalbaar wonen, lagere energiefacturen en een betere woonkwaliteit.[3]
Waarom de focus op gebouwen?
De aandacht voor gebouwen is niet toevallig. Volgens een rapport van het VN-Milieuprogramma zijn gebouwen wereldwijd verantwoordelijk voor bijna 40% de wereldwijde CO2-emissies.[4]
Ook in Europa speelt de gebouwensector een belangrijke rol. Gebouwen zijn goed voor ongeveer 40% van het finale energieverbruik en 36% van de uitstoot van broeikasgassen. Bovendien heeft ongeveer 75% van het Europese gebouwenbestand een slechte energieprestatie, wat een aanzienlijk potentieel voor energiebesparing creëert.[5]
In Vlaanderen vertegenwoordigen gebouwen ongeveer 15% van de totale broeikasgasuitstoot. Binnen de zogenaamde ESR-sectoren (gebouwen, transport, landbouw, afval en kleinere industriële installaties) vormen gebouwen de tweede grootste uitstootcategorie, goed voor ongeveer 25% van de totale ESR-uitstoot. In 2024 stootte de sector ongeveer 9,7 miljoen ton CO2-equivalent uit.[6]
Van internationale ambities naar Europese regelgeving
Op Europees niveau wordt de verduurzaming van gebouwen voornamelijk gestuurd door twee instrumenten: de ‘Effort Sharing Regulation’ (ESR) en de ‘Energy Performance of Buildings Directive’ (EPBD).
De ESR-verordening[7] legt bindende emissiereductiedoelstellingen op voor sectoren die niet onder het Europese emissiehandelssysteem (ETS) vallen, waaronder gebouwen, maar ook transport, landbouw en afval. Samen zijn deze sectoren verantwoordelijk voor ongeveer twee derde van de Europese uitstoot. Op Europees niveau geldt en reductiedoelstelling van 40% tegen 2030 ten opzichte van 2005. Voor België geldt een specifieke reductiedoelstelling van 47%.
De ESR bevat geen rechtstreekse technische verplichtingen voor de sector gebouwen. Lidstaten kiezen zelf hoe zij hun reductiedoelstelling binnen de ESR-sector verwezenlijken.
De herziene EPBD-richtlijn[8] bevat een langetermijnvisie voor een emissievrij Europees gebouwenbestand tegen 2050. Lidstaten moeten renovatieplannen opstellen en maatregelen nemen om zowel nieuwe als bestaande gebouwen geleidelijk koolstofvrij te maken.
In de praktijk vormen de ESR-verordening en EPBD-richtlijn belangrijke drijfveren achter nationaal renovatiebeleid, strengere energieprestatienormen en de uitfasering van fossiele verwarmingssystemen.
Vlaanderen: op schema, maar nog niet aan de finish
De Europese doelstellingen worden in Vlaanderen voornamelijk vertaald via het Vlaams Energie- en Klimaatplan (VEKP)[9] en een uitgebreid pakket aan energie- en renovatieregels.
Voor nieuwbouwprojecten gelden reeds strenge EPB-eisen inzake isolatie, ventilatie, energieprestaties en hernieuwbare energie. Nieuwe gebouwen worden dan ook aanzienlijk energiezuiniger ontworpen dan voorheen.
Ook voor bestaande gebouwen nemen de verplichtingen toe. Sinds 2023 geldt een renovatieverplichting voor residentiële gebouwen met een EPC-label E of F. Nieuwe eigenaars moeten dergelijke woningen binnen een bepaalde termijn renoveren tot minstens EPC-label D.
Daarnaast bevat de Vlaamse regelgeving steeds meer verplichtingen op het vlak van klimaatadaptatie. Bij nieuwbouw- of hernieuwbouwprojecten moet onder meer rekening gehouden worden met regenwateropvang, infiltratievoorzieningen en duurzaam waterbeheer. Zulke maatregelen moeten gebouwen en hun omgeving beter bestand maken tegen droogte, hitte en intense neerslag.
Dat beleid werpt resultaten af. Volgens het meest recente VEKP-voortgangsrapport is de uitstoot van de gebouwensector sinds 2005 met ongeveer 39% gedaald. Die afname is het gevolg van een combinatie van betere isolatie, strengere energieprestatienormen, efficiëntere verwarmingsinstallaties en een geleidelijke omschakeling naar hernieuwbare energie. Toch blijkt ook dat de emissiereductie de voorbije jaren begint af te vlakken, terwijl de inspanningen richting 2030 net moeten toenemen.
De grootste uitdaging ligt daarbij niet bij nieuwbouwprojecten, maar bij het bestaande gebouwenbestand. Meer dan de helft van de Vlaamse woningen werd gebouwd voor de invoering van moderne isolatie-eisen. Deze gebouwen verbruiken vaak nog aanzienlijk meer energie dan vandaag wenselijk is. De renovatie-graad en de uitrol van warmtepompen blijven achter op het tempo dat nodig is om tegen 2050 een quasi emissievrij gebouwenbestand te realiseren.
Daarnaast groeit het besef dat de klimaattransitie van gebouwen ook een sociale dimensie heeft. Energetische renovaties vergen vaak aanzienlijke investeringen, terwijl de voordelen zich pas op langere termijn manifesteren. Voor kwetsbare huishoudens vormen de initiële kosten daarom nog steeds een belangrijke drempel. Instrumenten zoals Mijn VerbouwPremie en Mijn VerbouwLening trachten die kloof te verkleinen, maar de uitdaging blijft om renovaties betaalbaar te houden.
Een overzicht van voormelde verplichtingen en financiële tegemoetkomingen, vindt u op de website van de Vlaamse Overheid.
Besluit
Voor Vlaanderen zal de komende jaren vooral de uitvoering doorslaggevend zijn. Het regelgevend kader is immers grotendeels aanwezig. De vraag is nu hoe snel het bestaande gebouwenbestand kan worden gerenoveerd en hoe de transitie betaalbaar kan blijven voor iedereen. Juist daar zal blijken of de internationale ambities van COP31 zich ook daadwerkelijk laten vertalen naar klimaatbestendige steden en gebouwen in Vlaanderen.
Bent u van plan een gebouw aan te kopen of te renoveren, en heeft u vragen over de geldende juridische verplichtingen, of hulp nodig bij het aanvragen van een omgevingsvergunning? Contacteer dan gerust één van onze advocaten, die u met plezier zal bijstaan.
[1] COP31 Action Agenda, ‘Climate-Resilient Cities : Climate-resilient cities to ensure liveable places for everyone’, https://cop31.tr/action-plan/cities.
[2] ‘Antalya Compact for Energy Efficient Buildings’, https://cop31.tr/assets/docs/action-agenda/cop31-energy-efficient-buildings-compact-text.pdf.
[3] Daarmee verder bouwend op de Parijse ‘Déclaration de Chaillot’, https://www.ecologie.gouv.fr/sites/default/files/documents/DECLARATION%20DE%20CHAILLOT-NP.pdf.
[4] UN Environment Programme, ‘Global Status Report for Buildings and Construction 2025-2026’, https://wedocs.unep.org/items/dd0a1d99-dba3-46da-93ab-ef2a26fc3c14.
[5] Europese Commissie, ‘De EU maakt gebouwen energie-efficiënter om energierekeningen te verlagen en energie te besparen’, https://commission.europa.eu/news-and-media/news/improving-energy-efficiency-buildings-reduce-bills-and-save-energy-2026-05-29_nl.
[6] Vlaamse Regering, ‘VEKP-voortgangsrapport 2026’, https://www.vlaanderen.be/vlaamse-regering/beslissingen-van-de-vlaamse-regering/vekp-voortgangsrapport-2026-rapport-over-de-evolutie-van-de-vlaamse-broeikasgasemissies-cijfers-rond-energiegebruik-en-hernieuwbare-energie-en-de-rapportage-van-vekp-kernindicatoren.
[7] Verordening (EU) 2018/842 van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 betreffende bindende jaarlijkse broeikasgasemissiereducties door de lidstaten van 2021 tot en met 2030 teneinde bij te dragen aan klimaatmaatregelen om aan de toezeggingen uit hoofde van de Overeenkomst van Parijs te voldoen, en tot wijziging van Verordening (EU) nr. 525/2013, Pb.L. 19 juni 2018, http://data.europa.eu/eli/reg/2018/842/2023-05-16.
[8] Richtlijn (EU) 2024/1275 van het Europees Parlement en de Raad van 24 april 2024 betreffende de energieprestatie van gebouwen, Pb. L. 8 mei 2024, http://data.europa.eu/eli/dir/2024/1275/2026-05-24.
[9] Vlaamse Regering, ‘Vlaams Energie- en Klimaatplan 2021-2030’, https://www.vlaanderen.be/veka/energie-en-klimaatbeleid/vlaams-energie-en-klimaatplan-vekp-2021-2030.
